Storytelling is serious business... niet lullen maar poetsen!

Het apparaat waarop je dit artikel leest, de stoel waar je in zit, de kleren die je aan hebt en alle gebouwen die je om je heen ziet. Alles in de wereld is gemaakt omdat er op een dag iemand was die het een goed idee vond om het te maken. Storytelling wordt vaak uitgelegd als een communicatiestrategie, een methode van zenden. En natuurlijk, zonder telling geen story, maar storytelling is misschien wel op z'n interessantst als je buiten de relatie 'verteller - ontvanger' gaat kijken. Dáár ontstaat namelijk de waarde van storytelling.

Screen Shot 2017-04-19 at 16.35.54.png

Verhalen en de mens: van informatie naar ervaring

Storytelling wordt een krachtige methode gevonden: we luisteren aandachtiger, koppelen onze emotie aan inhoud en onze creativiteit en beleving worden sterk geprikkeld. Bovendien zoomen we van nature automatisch in op alles wat ook maar een beetje op verhaal lijkt. Dat zal ongetwijfeld iets te maken hebben met het feit dat verhalen altijd al onderdeel waren van onze natuur. Denk er maar over na: als vroeger een oudere jager van een stam vertelde over zijn lange tocht, dan bracht hij veel kennis over. Jongere jagers konden door goed te luisteren veel leren over jachttechnieken, op welke manier je met gevaarlijke dieren om moest gaan (en hoe je ze kon herkennen!) en waar je in onderweg allemaal op bedacht moest zijn (zoals ga niet in een rode mierenhoop zitten).

Ons brein heeft dus een heel natuurlijke verhouding met verhalen. Het gebeurt je vast weleens dat je naar een verhaal luistert en dat je je dusdanig kunt inleven dat het levensecht lijkt wat er verteld wordt. Spannend gegeven: dat is omdat je brein het je láát ervaren! Tijdens het luisteren/kijken naar een (goed) verhaal vindt er 'identificatie' plaats, een proces waarbij ons hoofd zich gaat verplaatsen in het perspectief van de hoofdrolspeler. Als we voldoende een verhaal in worden gezogen, dan behandelen onze hersenen de prikkels niet in het informatiecentrum van ons brein maar in het ervaringscentrum. Kort gezegd: we registreren een goed verhaal als een herinnering, alsof we het zelf hebben meegemaakt. Dat geeft nog eens een betekenis aan het woord beleving, of niet?

Verhalen zijn van oorsprong dus een manier om ervaringen te delen en zo collectief te leren. Het is niet ingewikkeld om in te zien hoe fundamenteel deze capaciteit is geweest in de ontwikkeling van de mens(heid). Ik denk dat bij uitstek het woord collectief hierin een sleutelbegrip is, meer dan bijvoorbeeld leren wat evengoed vervangen kan worden door termen als (collectief) dromen, (collectief) frustreren, (collectief) plannen etcetera. Verhalen zijn in de eerste plaats een instrument van de menselijke natuur om te kunnen samenwerken.

Verhalen en leiderschap: nodig je uit tot deelname?

Leiderschap is niet veel meer dan het meest bevredigende verhaal vertellen. Ik zou willen dat ik kon zeggen 'het meest ware verhaal' maar ik moet vaststellen dat dat niet is hoe het werkt: degene met het meest aantrekkelijke en bevredigende verhaal krijgt het publiek. En met het publiek heb je draagkracht en kun je dingen gedaan krijgen.

Het verhaal van een leider op zich is niet in staat om zichzelf ten uitvoering te brengen, het is meer een eerste initiatief, een eerste beweging. Of het publiek krijgt is afhankelijk van zaken als:

  • Is het relevant voor het publiek? (In deze fase hebben we het meestal over het team, niet de doelgroep.) Kunnen zij het plaatsen in hun kijk op de wereld?
  • Is het de moeite waard? Geeft dit betekenisvol en zichtbaar resultaat?
  • Wordt het publiek uitgenodigd om 'deel te nemen'? Is hun bijdrage - groot of klein - duidelijk nodig en waardevol?

Je hoort tegenwoordig wel eens dat deelnemers het nieuwe publiek zijn. Ik denk niet dat die gedachte zo nieuw is. Van offerfeesten om de gunst van de goden te verkrijgen tot stammenoorlogen in tijden van schaarste: de mogelijkheid tot deelname is altijd een bepalend ingrediënt geweest voor het succes van een verhaal. (Ja, zelfs bij films, vraag maar aan mijn dochter van 3 naar Frozen of vraag aan Harry Potter-fanaten welk deel ze het leukst vonden.)

Verhalen en creatie

Zolang één iemand of een groepje mensen een verhaal aan het vertellen is, is het niet meer dan dat: een verhaal. Pas als dat verhaal publiek achter zich krijgt, begint er iets te gebeuren dat groter is dan het verhaal en de verteller(s) zelf.

  • Het verhaal krijgt meer mede-vertellers: publiek is als voedingsmiddel voor verhalen. Niet alleen neemt het bereik van het verhaal toe, ook wordt kennis en creativiteit aan het verhaal toegevoegd en worden vertelwijzes verfijnd.
  • Het publiek raakt aan elkaar verbonden door het verhaal. Het verhaal en alle aanverwante narratieven vormen een gedeeld platform. Een platform waarop alle vertellers continu afstemmen hoe ze zich tot elkaar verhouden. Dat geeft hun inzicht in identiteit, gedrag en richting.
  • Als inzichten uit dit 'groepsgesprek' sterk genoeg zijn, kunnen ze het gedrag werkelijk veranderen of aanzetten tot actie. In eerste instantie op individueel niveau, maar bij een gezond en sterk verhaal wordt dit al snel een dynamiek van het collectief.

Uiteindelijk leidt een goed verhaal daarmee in zekere zin tot creatie. Het verhaal brengt mensen bij elkaar rond een gedeelde passie en focus, geeft hun en hun handelen richting en zorgt er zo voor dat er iets wordt gemaakt of gedaan wat in dat verhaal al gezamenlijk is besproken.

Wat is storytelling?

Wat mij betreft stap je in een valkuil als je zegt dat storytelling draait om het vertellen van een verhaal. Ik vind dat alleen waar als het betekent dat je ook de verantwoordelijkheid neemt voor wat er daarna gebeurt. De kersverse hoogleraar Narratieve Communicatie José Sanders zei deze week heel treffend: "Een verhaal is maar een deel van het verhaal." Als je een goed verhaal vertelt, en er echt in gelooft (ik raad je in alle andere gevallen af om een verhaal te vertellen) dan speelt je verhaal op allerlei vlakken buiten de 'verteller - ontvanger'-relatie.

Het moment van vertellen is niet het enige waar je je met storytelling op zou moeten richten. Je verhaal is een levend organisme, met een levenscyclus die spant vanaf de allereerste keer dat je het vertelt totdat het vergeten is door iedereen die er ooit over had gehoord.

Storytelling is de kennis en de vaardigheid toepassen om díe levenscyclus zoveel als je kunt te verlengen en het leven van je verhaal zo productief en impactvol mogelijk te maken.

Ruben Blom (1984) is oprichter van ROTYS, begeleidde storytellingprojecten voor o.a. Topcon Positioning en Dorel Juvenile en geeft workshops over storytelling in teams en organisaties. Nu met aantrekkelijke korting in de pre-sale.

Ruben Blom